Zależność między mózgiem a tańcem: Jak nasz umysł uczy się ruchu?

Taniec to nie tylko sztuka, ale także złożony proces neurologiczny, w którym mózg odgrywa kluczową rolę. Zrozumienie, jak umysł uczy się ruchów tanecznych, może przyczynić się do efektywniejszego nauczania i rozwijania umiejętności tanecznych.

Proces uczenia się tańca

Mózg przetwarza ruchy taneczne na trzech poziomach:

1. Woluntaryjnie.

W początkowych etapach nauki tańca, ruchy wymagają szczególnej koncentracji i uwagi. Zaangażowanie ośrodków w korze ruchowej i przedruchowej, które odpowiadają za planowanie i wykonanie pojedynczych elementów, całej sekwencji ruchu, odbywa się wówczas przy dużym udziale świadomości. Uczniowie muszą być wtedy wyjątkowo skupieni na każdym ruchu. 

2. Automatycznie.

Z czasem, dzięki regularnej praktyce, ruchy zaczynają być bardziej automatyczne, a nawet bardzo długie sekwencje ruchów stają się instynktowne i naturalne. Dzięki powtarzaniu, w ośrodkowym układzie nerwowym dochodzi do utrwalania szlaków neuronalnych, co pozwala na wykonywanie skomplikowanych ruchów przy ograniczonym udziale świadomości. To zjawisko nazywane jest „automatyzacją” i jest kluczowe dla osiągnięcia płynności w tańcu.

3. Korygowane.

Móżdżek odgrywa kluczową rolę w koordynacji ruchów. Na każdym etapie korygujeich zakres oraz zapobiega dekompozycji ruchu, co pozwala uzyskać płynność i harmonię. Umożliwia on dostosowywanie ruchów do zmieniających się warunków, co jest istotne podczas tańca w grupie czy na scenie. Uczestnicy muszą dostosowywać swoje ruchy do innych tancerzy, co wymaga szybkiej analizy i reakcji.

Neurologiczne podstawy tańca

Różne obszary mózgu, odpowiedzialne za ruch, emocje i pamięć, są zaangażowane w taniec. Regularna praktyka prowadzi do tworzenia nowych połączeń neuronalnych, co wpływa poprawę techniki oraz ułatwia dalszą naukę.

Pamięć mięśniowa, to z neurologicznego punktu widzenia, tworzenie oraz rozwijanie ośrodkowych i obwodowych szlaków neuronalnych. Ich początki to między innymi receptory czuciowe znajdujące się w mięśniach, ścięgnach, stawach, które informują mózg o położeniu, ruchu i napięciu własnego ciała w przestrzeni, co umożliwia koordynację ruchów, utrzymanie równowagi i świadomości własnego ciała. Pozwala to tancerzom na swobodne wykonywanie skomplikowanych choreografii. Po wielokrotnej praktyce określonych sekwencji tanecznych, ruchy stają się naturalne i nie wymagają świadomego wysiłku. Tancerze mogą skupić się na innych aspektach tańca, takich jak interpretacja emocji czy interakcja z innymi tancerzami. Powtarzanie ruchów prowadzi do tworzenia silnych połączeń neuronalnych w mózgu, co sprawia, że wykonanie ich staje się szybsze i bardziej efektywne. Dzięki pamięci mięśniowej tancerze mogą wykonywać skomplikowane choreografie z większą precyzją i płynnością, co jest niezbędne w profesjonalnym tańcu. Gdy ruchy są zautomatyzowane, tancerze mogą poczuć się pewniej na scenie, co zmniejsza stres i pozwala na lepsze skupienie się na wyrażaniu emocji oraz interakcji z publicznością. Pamięć mięśniowa jest częścią szerszej koncepcji pamięci kinestetycznej, która dotyczy zapamiętywania ruchów i postaw ciała.Taniec ma pozytywny wpływ na funkcje poznawcze i zajmuje szczególne miejsce w profilaktyce i leczeniu wielu procesów neurodegeneracyjnych.

Doświadczenie choreograficzne

Łączenie ruchów w choreografii może być frustrujące, ale także satysfakcjonujące. W miarę praktykowania, mózg uczy się, jak nawigować w skomplikowanych układach, poprawiając wykonanie. Zmiany w percepcji ruchów są efektem tworzenia pamięci mięśniowej, co pozwala na płynniejsze i bardziej zautomatyzowane wykonywanie choreografii. Taniec wiąże się z intensywnym przeżywaniem emocji, co aktywuje obszary mózgu odpowiedzialne za odczuwanie i wyrażanie uczuć. Ta interakcja emocjonalna może zwiększać zaangażowanie w naukę tańca.

Korzyści zdrowotne

Taniec to doskonałe ćwiczenie aerobowe. Poprawia wydolność serca i układu krążenia. Pomaga „spalać zbędne kalorie” i zachować prawidłową masę ciała, co ogranicza ryzyko cukrzycy i innych chorób metabolicznych. Zwiększa mobilność, siłę mięśniową i koordynację.

Zarządzanie stresem i poprawa zdrowia psychicznego. 

Taniec ma pozytywny wpływ na zdrowie psychiczne. Wydzielanie endorfin podczas tańca redukuje stres i zwiększa pewność siebie. Wiele programów terapeutycznych wykorzystuje taniec do pomocy pacjentom, pomagając im w radzeniu sobie z emocjami, stresem i lękiem.Taniec jest [ew. „może być”] również niezwykłym, socjalnym wydarzeniem, dzięki temu może przyczynić się do zmniejszenia uczucia samotności. 

Taniec jako terapia

Taniec może być składową rehabilitacji ruchowej, wspomagając powrót do sprawności wielu pacjentom po urazach i innych chorobach. W przypadku pacjentów z chorobą Parkinsonataniec pozawala na poprawę równowagi, sprawności chodu, redukując tym samym ryzyko groźnych upadków i ich powikłań. 

Taniec ma pozytywny wpływ na funkcje poznawcze i zajmuje szczególne miejsce w profilaktyce i leczeniu wielu procesów neurodegeneracyjnych m.in. chorobie Alzheimera. 

Korelacja z innymi umiejętnościami

Badania wykazują, że taniec ma działanie prokognitywne i może poprawiać wiele funkcji poznawczych takich jak pamięć, koncentrację, czy uwagę. Uczestnicy zajęć tanecznych często doświadczają poprawy w nauce i w pracy, a także rozwijają umiejętności społeczne poprzez interakcje w grupie.

Metody nauczania tańca

Nauczyciele mogą dostosować metody nauczania do potrzeb uczniów, wykorzystując różne techniki, takie jak powtarzanie, korekcja ruchów i improwizacja. Używanie wizualizacji pomaga uczniom lepiej zrozumieć choreografie i ruchy, co wspiera proces uczenia się.

Badania i literatura

Wiele badań, m.in. te prowadzone przez Harvard Medical School, dokumentuje korzyści zdrowotne i neurologiczne związane z tańcem. Taniec wykazał się zdolnością do obniżania ryzyka demencji u osób starszych, co podkreśla jego znaczenie dla zdrowia mózgu. Badania pokazują, że taniec może pomóc w poprawie funkcji poznawczych u osób starszych i w zapobieganiu demencji.

Taniec ma pozytywny wpływ na funkcje poznawcze i zajmuje szczególne miejsce w profilaktyce i leczeniu wielu procesów neurodegeneracyjnych m.in. chorobie Alzheimera. 

Taniec to niezwykle złożony proces, który łączy elementy fizyczne, emocjonalne i poznawcze. Zrozumienie, jak taniec wpływa na mózg, może pomóc w dalszym rozwijaniu metod nauczania, a także w promowaniu tańca jako formy terapii i zdrowia. Taniec staje się nie tylko wyrazem emocji, ale także procesem, który wpływa na nasze zdrowie i rozwój umiejętności. Zrozumienie neurologicznych aspektów tańca może prowadzić do bardziej efektywnych metod nauczania oraz pomóc tancerzom w rozwoju ich umiejętności. Taniec jest nie tylko formą sztuki, ale również kompleksowym procesem, który angażuje nasz umysł i ciało w sposób, który może przynieść korzyści w wielu dziedzinach życia.

Główne etapy nauki tańca związane z procesami neurologicznymi można podzielić na kilka kluczowych faz:

1. Faza wstępna (podstawowa)

– Świadomość ruchu: Tancerze uczą się podstawowych ruchów, koncentrując się na ich wykonaniu. Wymaga to dużej uwagi i zaangażowania.

– Aktywacja kory ruchowej: Mózg aktywuje obszary odpowiedzialne za dobrowolne ruchy, co może prowadzić do uczucia frustracji, ale również satysfakcji.

2. Faza automatyzacji

– Powtarzanie ruchów: Regularna praktyka prowadzi do tworzenia nowych ścieżek neuronalnych, co sprawia, że ruchy stają się bardziej automatyczne.

– Pamięć mięśniowa: Ciało „zapamiętuje” sekwencje ruchów, co pozwala na ich wykonywanie bez świadomego myślenia. Pamięć mięśniowa jest częścią szerszej koncepcji pamięci kinestetycznej, która dotyczy zapamiętywania ruchów i postaw ciała.

3. Faza koordynacji, czyli zdolności psycho-motorycznej człowieka do wykonania określonej czynności ruchowej

– Integracja ruchów: Móżdżek zaczyna odgrywać kluczową rolę w koordynacji ruchów, co pozwala na płynne przechodzenie między różnymi sekwencjami.

– Reakcja na bodźce: Tancerze uczą się reagować na zmieniające się warunki, np. dostosowywać ruchy do innych tancerzy podczas występów.

4. Faza zaawansowana

– Twórcze wyrażenie: Tancerze zaczynają eksperymentować z własnym stylem, łącząc różne techniki i ruchy.

– Emocjonalne zaangażowanie: Taniec staje się sposobem wyrażania emocji, co angażuje obszary mózgu odpowiedzialne za uczucia.

5. Faza mistrzowska

– Intuicyjne ruchy: Tancerze osiągają poziom, na którym ruchy są wykonywane w sposób intuicyjny i naturalny.

– Zaawansowana koordynacja: Mózg i ciało współpracują w skomplikowanych choreografiach, co pozwala na większą swobodę i kreatywność w tańcu. Pamięć mięśniowa jest kluczowym elementem nauki tańca, umożliwiając tancerzom rozwijanie swoich umiejętności w sposób efektywny i płynny. Dzięki niej, można osiągnąć wyższy poziom techniki i ekspresji w tańcu.

Każdy z tych etapów jest kluczowy dla rozwoju umiejętności tanecznych i związanych z nimi procesów neurologicznych. Regularna praktyka i zaangażowanie w taniec prowadzą do poprawy nie tylko techniki, ale także zdrowia psychicznego i fizycznego tancerza.Zrozumienie neurologicznych aspektów tańca może prowadzić do bardziej efektywnych metod nauczania oraz pomóc tancerzom w rozwoju ich umiejętności. Taniec jest nie tylko formą sztuki, ale również kompleksowym procesem, który angażuje nasz umysł i ciało w sposób, który może przynieść korzyści w wielu dziedzinach życia.

Konsultacji medycznej pomocnej w powstaniu artykułu udzielił dr Paweł Szadkowski – lekarz neurolog.

Pasja tańca i nauka o żywieniu powinny pozostawać ze sobą w silnej zależności. Komunikacja w obszarze zdrowia i odżywiania w tańcu bywa niestety podobna do gry w głuchy telefon: informacje na temat tego, jak powinni odżywiać się tancerze są przekazywane głównie metodą „szeptaną”. Stąd wielez nich jest przeinaczonychlub wzbogaconych o obecne stereotypy, np. taki, że dobry tancerz to szczupły tancerz odżywiający się sałatkami lub głodujący. Zanim więc sięgniemy po niesprawdzone przekazy, warto zweryfikować kto je podaje dalej i kto nie ponosi za to konsekwencji.

Dlaczego tancerz ma się odżywiać specyficznie?

Systematyczny, angażujący cały organizm udział w treningach, praca nad utrzymaniem sprawności motorycznej, doskonaleniem umiejętności zawodowych, czas regeneracji, pokazy, spektakle, turnieje i inne formy pracy tancerzy wyznaczają specyficzną drogę do dbałości o stan zdrowia, w tym żywienia. Przygotowanie do zawodu, następnie czynna praca lub po prostu – u amatorów – podjęcie treningów w danym stylu i oddanie się swojej pasji, plasują się najwyżej na liście codziennych aktywności. Przy czym paradoksalnie fundament działań, dobrego funkcjonowania i utrzymywania jakości pracy ciała, czyli wspomniane żywienie, nierzadko umieszczona jest przez tancerzy na końcu listy priorytetów. Wkomponowanie w dość nieregularny tryb życia spowodowany specyfiką pracy, zdrowych, wartościowych posiłków nie jest łatwe, jednak pozostaje tu sprawa decyzji, jaką człowiek podejmuje odnośnie zakupu, przyrządzenia i zjedzenia danej potrawy czy też prostego posiłku. Nawyki żywieniowe związane ze zrozumieniem potrzeby odpowiedniego dla tancerza modelu odżywiania się są w tym temacie najistotniejsze. Praca nad nowymi, utrwalanie tych dobrych, nauka, trening nowych to klucz do sukcesu. Nie chwilowe diety, nie podążanie za kartką z wyliczonymi gramami i kilokaloriami.  

Oprócz danego stylu tańca, natężenia  treningów, stanu zdrowia i kondycji specyfika odżywiania tancerzy wiąże się również z brakiem konkretnych, zatwierdzonych przez wybraną jednostkę naukową zaleceń ze względu na szeroki zakres rodzajów ruchu, charakterystyki typów tańca pod kątem: wydatku energii, dostosowania mierzalnych wartości do każdego z nich.  Dlatego nie ma takich samych rekomendacji dla każdego. Tancerz, tancerka jako jednostki  muszą być traktowani bardzo indywidualnie, aby znaleźć z nimi właściwe rozwiązania wspomagające zdrowie, wspierające dążenie do osiągnięć i satysfakcji z zawodu czy hobby.

Wymagania zawodowe nadal określają wygląd tancerzy. Na przestrzeni lat, te wymagania zmieniają się, jednak dane teorie, poglądy, sposób patrzenia na ciało jako narzędzie pracy zostaje takie samo. Siła wyczynowca i gracja łabędzia w ciele, które ma odpowiednie proporcje i masę, zwłaszcza w tańcu klasycznym, to dwa nieodłączne określenia, które większość tancerzy chciałoby móc sobie je przypisać.

Ogólne zasady żywienia tancerza

Racjonalny tryb żywienia jest podstawowym elementem wpływających na efekty treningów, jakość pracy, czas na odnowę biologiczną oraz późniejsze aktywności po zakończeniu kariery czy zaprzestaniu uprawiania hobby. Określone potrzeby organizmu w intensywnym wysiłku fizycznym i umysłowym wymagają pokrycia zapotrzebowania na energię, białko, tłuszcze, węglowodany i witaminy oraz składniki mineralne. Wszystkie te składniki powinny być brane pod uwagę w planowaniu całodniowego menu tancerza. Odpowiednio ułożone i spożywane każdego dnia przed treningiem posiłki zapewniają odżywienie i nawodnienie organizmu. Są najlepszym źródłem energii, wspomagającym jak najdłuższe utrzymanie prawidłowego stężenia glukozy we krwi a tym samym profilaktykę napadów głodu i wybierania przypadkowej żywności. Jakość posiłku jest najbardziej istotna. U tancerzy obserwuje się często niedobór energii, więc właśnie dlatego wszelkie spożywane produkty powinny być starannie wyselekcjonowane. W jadłospisie tancerza nie ma miejsca na wysoko przetworzoną żywność, czyli taką, gdzie na etykietce połowa z pojęć w składzie jest niezrozumiała, przeważają tzw. obce nazwy zamiast znajomych składników, a cukier jest na pierwszym miejscu, zaraz po nim utwardzone tłuszcze roślinne i lista „E”. Najkorzystniej jest zawsze wybierać zatem żywność, która występuje w jak najprostszej postaci, np. jajko, brokuł, kasza. Zamiast – gotowa do podgrzania zapiekanka jajeczno-warzywna. Zamiast mieszanek zbożowo-bakaliowych np. na śniadania, lepiej wybierać klasyczne płatki owsiane, orzechy, pestki dyni i świeży owoc. Tylko „czyste”, proste, zrozumiałe produkty będą dostarczać możliwie jak najwięcej składników potrzebnych na co dzień dla zachowania podstawowych funkcji życiowych ale i zaawansowanych – dla osób z wysoką aktywnością fizyczną. Niezwykle ważnymi posiłkami w modelu żywienia tancerzy są te przed treningiem o po nim. Te przed powinny być spożywane na około 2-3 godziny i zbudowane z białka oraz węglowodanów złożonych  z dodatkiem źródła błonnika w postaci warzyw. Taki wariant pozwala na stopniowe uwalnianie energii czyli zatrzymania jej na dłużej. Po lekcji, treningu, spektaklu, do godziny zaleca się uzupełnienie straty energii dzięki węglowodanom prostym ze złożonymi i dodatku białka. Kompozycje są dowolne z uwzględnieniem preferencji i stanu zdrowia, szczególnie na tle hormonalnym i trawiennym. 

Kluczowe składniki wspierające tancerzy

Ze względu na to, że każdy człowiek powinien być potraktowany w zaleceniach indywidualnie, poniższy opis rekomendacji w tym artykule będzie musiał być uogólniony, w sensie doboru wskazówek dla siebie. Aby jak najbardziej ujednolicić zalecenia, poniżej znalazła się lista składników, która będzie elastyczna i pomocna niemal każdemu bez względu na charakter organizmu. Oto ona:

• Białko (jaja, chude mięso: indyk, bio kurczak, wołowina, cielęcina, ryby morskie: dorsz, karmazyn, śledź dorsz, miruna, sola, tilapia, owoce morza, chudy nabiał tj. do 3g tłuszczu/100g, strączki: bób, fasole, ciecierzyca, soczewice, groch, soja)
• Węglowodany złożone (kasze, ryż czerwony, czarny, amrantus, komosa ryżowa, owies, gryka proso, sorgo, pieczywo graham, żytnie, gryczane, mieszane, pełnoziarniste, makaron durum, ze strączków, płatki owsiane, gryczane, żytnie, orkiszowe, amarantusowe)
• Węglowodany proste (świeże owoce sezonowe, niesiarkowane owoce suszone, miód dobrej jakości, domowe przetwory owocowe niskosłodzone)
• Błonnik (warzywa, owoce, strączki, zboża, orzechy, nasiona, ziarna oleiste)
• Kwas omega-3 (ryby morskie j.w., algi morskie, len, oleje roślinne)
• Witamina C (czerwona papryka, kapusty, natka pietruszki, dzika róża, aronia, maliny, kiwi, rokitnik)
• Witamina E (oleje roślinne, nasiona i ziarna oleiste, orzechy, jaja)
• Witaminy z grupy B (mięso, jaja, zboża, strączki)
• Wapń (sezam, mak, migdały, napoje migdałowe bez cukru, tofu, brokuły, czerwona fasola, woda wysokozmineralizowana)
• Magnez (zboża, czarne kakao, pestki dyni, orzechy)
• Potas (banany, jagody, chudy nabiał, seler, marchew, rzodkiewki, cykoria)
• Siarka (cebula, czosnek, por, szczypiorek, strączki, drób)
• Płyny (woda mineralna, woda kokosowa, napary ziołowe, herbaty, czarna kawa, matcha, soki warzywne, zupy, koktajle warzywno-owocowe).

Jeśli każdy uprawiający wysoką aktywność fizyczną skupiłby się na powyższych produktach i świadomie rezygnował na co dzień z przemysłowych słodyczy, gotowców, szybkiego jedzenia „na mieście”, spożywania zabarwionych izotoników, gazowanych napojów, smażonych dań, nie byłoby po pierwsze tylu prób ciągłego dążenia do utraty masy ciała, konieczności przeprowadzania głodówek, detoksów, bycia na permanentnych dietach, a przy tym frustracji, poczucia poświęcenia, klęski czy nakręcania machiny niezadowolenia z własnego ciała. To umysł zaczyna pracę, uczy się decydować rozsądnie, kształtuje nawyki i za nimi podąża, a ciało na to reaguje.

Podstawowe zasady nawykowe

1. Regularność posiłków dostosowana do trybu życia (przerwy nie mniejsze niż Zinaina, nie większe niż 5 godzin).
2. Spokojne, powolne, dokładne przeżuwanie, miażdżenie posiłku.
3. Komponowanie posiłków z maksymalnie 4-5 składników, by uniknąć robienia mieszanki.
4. Planowanie posiłków dzień przed, robienie zakupów z listą, czytanie etykiet.
5. Obserwacja pracy ciała i umysłu i zestawianie ich ze spożywanymi posiłkami.
6. Notowanie – dzienniczek 3-dniowy raz na miesiąc.

Jak zacząć wprowadzać dobre zmiany?

Warto zacząć od spokojnego wynotowania listy podstawowych funkcji organizmu: zaczynając od snu, przez głód, sytość, wydolność, libido, po nastrój, skupienie. Do każdej z nich dopisać swoją ocenę, zakreślając następnie tę, która jest na najlepszym poziomie i tę którą warto poprawić. Dodatkowo, regularne badania krwi, nie tylko podstawowe ale i dotyczące hormonów: tarczycy, płciowych, witamin, składników mineralnych oraz zestawienie ich z notatkami pomoże realnie ustalić potrzebę  i obszar do pracy na bieżąco. Jest to także niezwykle pomocne przy ewentualnej współpracy z danym  specjalistą, który wesprze w modyfikacjach danych rejonów w organizmie. Po ustaleniu czym trzeba się zająć, należy pamiętać o najważniejszym, czyli trenowaniu nowych nawyków. Tylko w ten sposób, wszelkie działania naprawcze i profilaktyka pomogą utrzymać lub ulepszyć samopoczucie fizyczne i psychiczne.

Milena Nosek – absolwentka dietetyki Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, psychodietetyczka, autorka książek o tematyce zdrowia, rozdziału o żywieniu tancerzy w publikacji „Zdrowie tancerzy”. Dietetyczka Polskiego Baletu Narodowego.