Taniec jazzowy w środkach masowego przekazu (fragment doktoratu M. Ziółkowskiej)
Fragment pracy doktorskiej „ ANALIZA TECHNIKI TAŃCA JAZZOWEGO W AUTORSKIM SPEKTAKLU „FAUST-HAUST” ZREALIZOWANYM DLA KIELECKIEGO TEATRU TAŃCA W KONTEKŚCIE METODYKI NAUCZANIA.”
Obok rosnącej popularności tańca jazzowego w teatrach i szkołach tańca, należy w tym miejscu dokonać rekapitulacji rozwoju wpływu tańca jazzowego w mass-mediach w późniejszym okresie i jego udziału w produkcjach filmowo-telewizyjnych na świecie.„West Side Story” z 1957 roku to pierwszy film taneczny, w którym reżyser i choreograf Jerome Robbins połączył mambo oraz Lindy z tańcem jazzowym. John Travolta stał się niezwykle popularny od czasu wystąpienie w filmie „Gorączka Sobotniej Nocy” („Saturday Night Fever” z 1977 roku), w którym taniec jazzowy połączono z tańcem disco lat 70-tych. Także musical „Grease” z 1978 roku podkreślił rosnąca popularność tańca jazzowego od lat 50-tych. Jednak „Grease 2” z 1980 roku nie był już aż tak bardzo popularny jak jego poprzednik.
Ważnym momentem w kinematografii prezentującej taniec było pojawienie w 1979 roku się filmu „All That Jazz” choreografa i reżysera w jednej osobie Boba Fosse’a. Fosse użył w nim tańca jazzowego oraz stworzył swój niepowtarzalny, wysublimowany styl w którym minimalizm gestu jest rzeczą najistotniejszą i finezyjną w tańcu. W filmie „Fame” z 1980 roku, wyreżyserowanym przez Kevina Tancharoena, wykorzystano elementy street dance’u i tańca jazzowego. Film doczekał się wersji musicalowej pod tym samym tytułem, z librettem Jose Fernandeza, muzyką Steve’a Margoshesa i tekstami Jacquesa Levy’ego. Musical został stworzony i opracowany przez Davida De Silvę, miał swoją premierę w 1988 roku w Miami na Florydzie. Zaowocował on wieloma inscenizacjami na całym świecie, w tym produkcją broadwayowską w Little Shubert Theatre w latach 2003-2004 pod tytułem „Fame on 42nd Street”. Po sukcesie filmu w Stanach Zjednoczonych Ameryki stworzono także serial pod tytułem „Fame L.A.”, W 2009 roku powstał remake tego filmu, prezentującego obok tańca jazzowego „styl uliczny”, mianowicie break dance .
Break dance’u również użyto w innym popularnym filmie tanecznym „Flashdance”
z 1983 roku. Break dance’u użyto także w filmie „Breakin” z 1984 roku. „Footlosse” z 1984 roku to kolejny film, w którym taniec uliczny został użyty jako środek wyrazu frustracji ówczesnej młodzieży. Remake tego filmu był w 2001 roku. W filmie „Białe noce” w reżyserii Tylora Hackforda („White Nights”) z 1985 roku, światowej sławy baletmistrz Mikhaił Baryshnikov partnerował innemu znakomitemu, stepującemu tancerzowi Gregorowi Hinesowi, czym zasłynęli oboje jako wyjątkowy duet. W tym filmie wystąpił także polski aktor Jerzy Skolimowski. George Hines został później zatrudniony w innym tanecznym filmie pod tytułem „Tap” z 1989 roku w reżyserii Nicka Castle’a. Obok Hinesa wystąpił w nim także Sammy Davis Jr, aktor i tancerz.
Taniec jazzowy przeżywał telewizyjny rozkwit wraz z powstaniem muzycznego kanału telewizyjnego MTV w 1981 roku. Taniec stał się w nim ważnym aspektem promocji muzyki, zwłaszcza w rozwijających się video-clipach (teledyskach ). Niemal każdemu utworowi muzycznemu towarzyszył taniec w teledyskach. Jednymi z pierwszych, którzy wykorzystali taniec jazzowy w swoich teledyskach byli Elton John, Pat Benetar czy Michael Jackson, a także Madonna. Kanał MTV istotnie wpłynął na rozwój i popularyzację tańca na świecie. Nadal jednak udział w broadwayowskich musicalach czy filmach muzycznych był uznawany za niezwykle nobilitujący przez tancerzy na równi z udziałem w teledyskach. Niezwykły wpływ na rozwój tańca jazzowego i jego popularyzację miał „król popu” Michael Jackson, który w znakomity sposób łączył w swoich produkcjach styl tańca broadway z elementami tańców ulicznych. Teledysk „Thriller” z 1983 roku zapoczątkował rewolucję w podejściu do teledysków z użyciem tańca i na długo ustanowił porzeczkę wysoko w tej dziedzinie. To rozbudowana, czternastominutowa etiuda filmowa, w której piosenka wpleciona jest w fabułę utrzymaną w konwencji horroru. Jest pierwszym teledyskiem, do którego realizacji zatrudniono twórcę filmów fabularnych. Jego reżyserem był John Landis (reżyserował m. in. komedię “The Blues Brothers”). „Thriller” na stałe został wpisany w Księgę Rekordów Guinnessa jako najczęściej oglądany teledysk, a inna piosenka „Beat it” była promowana wideoklipem ukazującym pojedynek dwóch gangów nawiązującym do „West Side Story”. W „Beat it” tańczył Billy Goodson, u którego miałam okazję pobierać lekcję w ramach Międzynarodowych Warsztatów Tańca Jazzowego w Kielcach czy tańcząc jako solistka w jego spektaklu „Jazz Dance-Back and Forth” stworzonym dla Kieleckiego Teatru Tańca. Najdroższym teledyskiem Jacksona w historii był „Scream”. Jacksona uznano za twórcę kilku charakterystycznych kroków tanecznych, takich jak moonwalk czy ruchy robota. Jednakże za twórców moonwalka śmiało uznać możemy braci Nicholas, Fayarda i Harolda , którzy stworzyli żywiołowy styl amerykańskiego tańca teatralnego lat 30., łącząc jazzowy rytm ze stepowaniem, akrobatyką, baletem i czarnym tańcem narodowym. Ich rytmiczna błyskotliwość, muzykalność, elokwentna praca nóg i pełna ekspresja nie mają sobie równych, a ich taniec reprezentuje najbardziej wyrafinowane wyrafinowanie jazzu jako perkusyjnej formy tanecznej. W 1991 roku otrzymali nagrodę Kennedy Center Honors za wyjątkowy wkład w kulturę amerykańską. Są bohaterami wielokrotnie nagradzanego filmu dokumentalnego „The Nicholas Brothers: We Sing and We Dance” (1989) oraz książki „Brotherhood in Rhythm: The Jazz Tap Dancing of the Nicholas Brothers” (2000) .
Zatem Michael Jackson spopularyzował moonwalka, podobnie jak Madonna zainspirowała się choreografią dłoni Boba Fosse w teledysku „Vouge”, co rzuciło nowe światło na rozwój tańca jazzowego, a przede wszystkim dało nowe życie takiemu stylowi tańca jak voguing. To właśnie dzięki Madonnie voguing trafił do mainstreamu. Wokalistka w charakterystyczny sposób zatańczyła w teledysku do swojego hitu „Vogue” z 1990 roku. Początki voguingu to jednak lata 60., kiedy to Afroamerykanie z Harlemu opracowali ruchy na podstawie póz modelek i modeli z magazynu „Vogue”. Choreografie zyskały wówczas uznanie szczególnie wśród środowisk LGBT, a dziś voguing trafia do wszystkich. Inspiracje choreografiami jazzowymi możemy także znaleźć u Jennifer Lopez np. w teledysku
do „I’m glad”, w którym wciela się w rolę i wykonuję choreografię z kultowego filmu „Flashdance”, czy u Beyonce, która np. w teledysku do „Naughty Girls” tańczy wraz z innym wokalistą Usherem choreografię, inspirowaną musicalem „The Band Wagon” z 1953 roku, w którym tańczą wspaniali tancerze tego okresu: Fred Astaire i Cyd Charisse. Ci artyści propagują taniec jazzowy w swojej sztuce jako ważniejszy aspekt kreacji własnego wizerunku i dorobku artystycznego. Do filmów tanecznych, które również ukazały się w ostatnich latach należą m.in.: „Center Stage” (2000), „Bootmen” (2000), „Dancer” (2000), „Billy Elliot” (2000), „Save the Last Dance” (2001), „Bojangles” (2001) i „The Company” (2003). Mimo, że film „Center Stage” skupia się głównie na przesłuchaniach i zmaganiach tancerzy baletowych, jednak w wielu wiodących scenach aktorzy tańczą w technice tańca jazzowego. Inne filmy to „Honey” (2003) i „You Got Served” (2004). Te dwa ostatnie filmy traktują o tańcu jazzowym jako tańcu ulicznym. Kolejny film „Take The Lead” (2006) został zainspirowany prawdziwą historią nauczyciela tańca, który poświęcał swój czas, aby uczyć tańca towarzyskiego uczniów szkół średnich.
W 2006 roku powstał „Step Up” przedstawiający mieszankę ulicznego tańca, tańca klasycznego, współczesnego oraz jazzu. Film ten fabułą nawiązywał do filmu z 1980 roku pod tytułem „Fame”. W 2007 roku powstał kolejny film wykorzystujący elementy hip-hopu oraz steppingu (stompu) pod tytułem „Stomp the Yard”. Kolejne filmy taneczne to „Step Up 2, Ulice” i kolejna część z 2010 roku „Step Up 3D”, ze znakomitą tancerką Sofią Boutellą. W 2012 roku pojawił się kolejny „Step Up 4”.
Na popularyzuję tańca w telewizji, w tym tańca jazzowego nieoceniony wpływ miały programy telewizyjne traktujące o tańcu: „So You Think You Can Dance”, wyprodukowany przez Fox Broadcasting Company w 2005 roku w Stanach Zjednoczonych. Twórcami programu byli Simon Fuller oraz Nigel Lythgoe. Program doczekał się swoich blisko 26 wersji w różnych krajach świata. „You Can Dance – Po prostu tańcz!” to polski program typu talent show emitowany w latach 2007–2012 i 2015–2016 na antenie telewizji TVN, oparty na formacie „So Tou Think You Can Dance”. Produkcją programu dla telewizji TVN zajmowało się przedsiębiorstwo Mastiff Media Polska. 9 grudnia 2007 roku pojawił się program „Po prostu taniec”, będący fuzją programów „Taniec z gwiazdami i „You Can Dance – Po prostu tańcz”. Po latach przerwy wznowiono emisję programu w stacji TVP2 pod nazwą „You Can Dance-nowa generacja”. Program emitowany jest do dziś.
Innym programem propagującym taniec, przede wszystkim taniec towarzyski, jest brytyjski „Strictly Come Dance” zrealizowany dla BBC, wyemitowany po raz pierwszy w 2004 roku. Program posiada swoje edycje w blisko 30 krajach świata. Polską wersją formatu jest program „Taniec z gwiazdami” emitowany przez telewizję TVN od 2005 roku. Innym programem tanecznym jest „Got to Dance” (pierwotnie zatytułowany „Just Dance”), nadawany od 2009 roku w wielkiej Brytanii oraz Irlandii przez telewizję Sky. Polską wersję od 2012 do 2013 roku emitowała telewizja Polsat pod tytułem „Got to Dance. Tylko Taniec”.Powstał też szereg kanałów telewizyjnych oraz internetowych na świecie propagujących różne techniki i style taneczne na przykład Dance TV czy Dance Channel TV.
Taniec jazzowy funkcjonuje nadal i rozwija się. Do jego rozpowszechniania przyczyniają się zarówno czarni, jak i biali pedagodzy na całym świecie, prezentując rozmaite odmiany tego stylu tańca. Ów styl należy dziś do programu nauczania wielu szkół dla tancerzy zawodowych i amatorów. Wielu pedagogów europejskich wykształciło swój własny styl, ale najlepsze wykształcenie zdobywali u pedagogów tańca jazzowego o amerykańskim rodowodzie.
W tym miejscu chciałabym zwrócić uwagę na pochodzenie i pierwotne znaczenie słowa jazz. Choć prawidłowe określenie etymologii tego słowa nastręcza dziś wiele problemów, to wiadomo, że już w XIX wieku Czarnoskórzy używali go zarówno w formie czasownikowej, jak i rzeczownikowej. Jego pierwotne znaczenie to: siła, gwałtowność, ekstatyczne podniecenie. Jako czasownik jest dzisiaj używany w zwrocie jazz around, co znaczy trwać w ruchu i być podnieconym, oraz jazz up, co znaczy aktywizować, zachwycać się, być w stanie ekstazy. Słowo jazz ma także podtekst seksualny. Na przykład jedna z figur tanecznych nazwana była jazzbo glide co znaczyło członek męski. Wyraz jazz ukrywa w swoim znaczeniu także inne, stare afro-amerykańskie określenie – funky, co można tłumaczyć jako: nieziemski, zmysłowy, ekstatyczny. W tańcu funky określa się policentryczną technikę czarnych. Z tego powodu funky jest identyczne z nowoczesnym soul z pelvis-tańcami.
Współcześnie rozróżniamy trzy style tańca jazzowego idąc za Alainem Bernrdem: primitiv jazz, modern jazz i pop jazz. Primitiv jazz jest tańcem jazzowym czarnych, wywodzącym się z tańców afrykańskich. W Europie styl ten nie cieszy się dużym zainteresowaniem. Wynika to z możliwości, a raczej braku możliwości cielesnych europejskiego tancerza, któremu techniki izolowanych ruchów są obce, nie wyrastające z tradycji, dlatego trudne do opanowania. Modern jazz jest to taniec jazzowy białych. Stanowi on syntezę tańca czarnych z tańcem modern białych. Nieformalnie, tancerze i pedagodzy dzielą ten styl na: jazz i modern jazz. Im więcej ćwiczeń i charakteru zaczerpniętego z primitiv jazz i ruchów izolacyjnych, tym bliżej do czystego jazz dance’u. Natomiast nasycenie tańca charakterem tańca modern białych, bez szczególnej uwagi w kierunku multiplikacji, policentryzmu i izolacji, tworzy styl tańca zwany modern jazzem. Pop jazz to wszystkie formy związane z aktualnie modną muzyką taneczną (disco, break dance, hip hop, funky jazz). Pop jazz spotykamy w telewizyjnych widowiskach, wideoklipach i koncertach gwiazd muzyki rozrywkowej. Bardzo istotne jest porównanie szeroko pojętego modern jazzu z pop jazzem w zakresie stosowania w nich techniki tańca i charakteru pracy tancerzy w tych stylach. Najpierw jednak należy w tym miejscu zrobić pewne zastrzeżenie.
Uważam, iż nie ma mniej ważnych bądź niższych w hierarchii stylów i technik tanecznych, są jedynie słabsi bądź lepsi tancerze. Pogląd mój wywodzi się z obserwacji wybitnych tancerzy, wielu technik i stylów, których perfekcja zachwyca idealnym wyczuciem istoty danego tańca. Szczególnie w tańcach jazzowych nie zbiega się to z szeroko rozpowszechnionym poglądem, który foruje tancerza kształconego klasycznie, czyniąc balet złotym środkiem dla zawodu tancerza. Dziś perfekcja stylu w każdym tańcu doszła do tak wysokiego poziomu, że jedynie ścisła specjalizacja może doprowadzić adepta do najlepszych wyników. Specjalizacja ta nie ma jednak charakteru wyłącznego stosowania jednej techniki i stylu. Głównym celem nauczania jest świadome łączenie wielu technik tanecznych. Po tym zastrzeżeniu, wracając do porównania szeroko pojętego modern jazzu i pop jazzu, można powiedzieć, że większość tancerzy modern jazzu korzysta z techniki tańca klasycznego i techniki modern, budując na tych technikach styl jazzowy. Natomiast wśród tancerzy pop jazzowych technika klasyczna czy modern nie jest kluczowa i stosowana jest raczej dodatkowo. Kluczowe jest natomiast wykształcenie sprawności ciała w rozumieniu sportowym, wypracowanie indywidualnego swingu ciała, umiejętności improwizacji rytmicznej w izolowaniu ciała oraz zmierzanie do swobody zmiany dynamiki ruchu, niezależnie od akompaniamentu muzycznego. Wszystkie style pop ulegają ciągłej ewolucji, dając duże możliwości rozwoju tancerza i wielkie pole możliwości dla pedagogów i choreografów.
Jazz zmienił myślenie wszystkich współczesnych artystów, pojawiając się także w dziedzinach sztuki o klasycznej tradycji. Przykładem może być muzyka klasyczna XX wieku czy balet neoklasyczny.
Osobiście uważam, że rozwój techniki jazzowej jest podyktowany nieustannym rozwojem psychospołecznym, mieszaniem kultur, rozwojem muzycznym oraz ekspresją tancerzy czy pedagogów w technice jazzowej praktykujących. Taniec jazzowy jako mieszanka kulturowa, synergia sztuk, umiejscowiona historycznie, posiadająca swoją własną metodologię i kulturę tańca ogólnie stał się unikatowym na skalę światową dziedzictwem kulturowym. Jego estetyka polega na płynności, intensywnej i bezpośredniej ekspresji, kolorze emocji i niemal zwierzęcej sile.